Bản sắc Việt

Bố Y

Tên gọi khác: Pu Y

Hồ sơ về Bố Y ở Việt Nam phân biệt nhóm Bố Y tại vùng Hà Giang với nhóm Tu Dí tại Lào Cai, có khác biệt ngôn ngữ và trang phục. Di sản gồm nhà trình tường, nghề vải, đồ đan và những cuộc hát đối đáp được ghi nhận ở Tu Dí. Tìm hiểu từng địa phương giúp tránh ghép mọi chi tiết thành một bộ phong tục chung.

Cống

Tên gọi khác: Xắm Khống, Phuy A

Người Cống cư trú chủ yếu tại Lai Châu, Điện Biên, với nhà sàn, đồ đan mây và sinh hoạt hát múa gắn cùng đời sống bản. Tại Táng Ngá, lễ Mìn Loóng Phạt đánh dấu lúc kết thúc mùa vụ, có hoa mào gà và bữa cơm chung. Tìm hiểu từng địa điểm giúp phân biệt những nét văn hóa chung với cách thực hành riêng của cộng đồng đang đón khách.

Dao

Tên gọi khác: Kìm Miền, Kìm Mùn

Người Dao có nhiều nhóm địa phương như Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Quần trắng và Dao Thanh Y, với cách mặc và sinh hoạt không đồng nhất. Nghề thêu, vải chàm, sách Nôm Dao và tiếng hát Páo Dung mở ra những hướng khám phá gần gũi. Tìm hiểu một bản cụ thể giúp du khách nhận ra di sản được gìn giữ qua lao động, học nghề và sinh hoạt cộng đồng.

Giáy

Cộng đồng Giáy có di sản ruộng nước và những biến thể rõ về nhà ở, trang phục giữa vùng Lào Cai, Lai Châu và Hà Giang. Áo cài lệch, khăn vuông, cách đồ cơm tẻ và lời hát đối đáp là các chi tiết gợi mở cho khách tìm hiểu. Đi từ một ngôi nhà hay mâm cơm cụ thể sẽ thấy nét riêng địa phương cùng sự giao lưu với láng giềng.

Hà Nhì

Tên gọi khác: Hà Nhì Già

Văn hóa Hà Nhì gắn với ruộng bậc thang, nghề nhuộm chàm và những nếp nhà đất ở vùng núi phía tây bắc. Hà Nhì Đen và các nhóm thường được gọi chung là Hà Nhì Hoa có những khác biệt về trang phục, địa bàn sinh sống. Ở vùng Bát Xát, lễ Khô Già Già và việc chuẩn bị bánh dày đem lại một góc nhìn cụ thể về sinh hoạt cộng đồng.

Kháng

Tên gọi khác: Mơ Kháng

Người Kháng là một cộng đồng cư trú lâu đời ở Tây Bắc, có tiếng nói thuộc ngữ hệ Nam Á và quan hệ văn hóa gần gũi với người Thái. Hòm mây, gùi, kỹ nghệ đóng thuyền và sinh hoạt ca múa là những hướng tìm hiểu giàu chi tiết. Tại Quỳnh Nhai, Sơn La, tiếng hưn mạy bằng tre nứa góp phần tạo nhịp cho những cuộc vui cộng đồng.

Khơ Mú

Tên gọi khác: Kmụ, Kưm Mụ

Văn hóa Khơ Mú mở ra qua lời hát Tơm đối đáp, nhạc cụ tre nứa và những bản nhà sàn ở Tây Bắc, cùng các cộng đồng tại miền tây Nghệ An. Quan hệ lâu đời với người Thái hiện diện trong trang phục và sinh hoạt. Tại bản Thẩm Phé, Lai Châu, việc truyền dạy dân ca, dân vũ đem đến một điểm nhìn cụ thể về di sản đang được tiếp nối.

La Chí

Tên gọi khác: Cù Tê

Văn hóa La Chí gắn với ruộng bậc thang, nhà kết hợp phần sàn với phần đất và những nghề làm đồ dùng gia đình. Tại vùng Hoàng Su Phì, Xín Mần trong tư liệu, canh tác lúa, dệt vải chàm và đan tre tạo nên nhiều câu chuyện để tìm hiểu. Tiếng hát đối đáp cùng đàn tính ba dây bổ sung một hướng khám phá âm nhạc, cần đặt trong dịp và địa phương cụ thể.

La Ha

Tên gọi khác: Klá, Phlạo

Di sản La Ha ở Tây Bắc cho thấy mối liên hệ lâu dài giữa các bản cộng cư, đặc biệt với người Thái. Nhà sàn, nữ phục áo cóm và bữa xôi có những nét chung của vùng, trong khi tiếng La Ha cùng ký ức gia đình tạo chiều sâu riêng. Cần phân biệt các nhóm làm ruộng nước, làm nương và lắng nghe cách người địa phương tự giới thiệu.

La Hủ

Người La Hủ cư trú chủ yếu ở vùng Mường Tè, Lai Châu, với các nhóm La Hủ Đen, La Hủ Vàng và La Hủ Trắng trong tư liệu dân tộc học. Trang phục nhiều lớp, nghề đan mây và tiếng trống trong dịp lễ Tết là những cửa ngõ tìm hiểu văn hóa. Một cuộc gặp với người làm nghề, người giới thiệu sinh hoạt bản giúp nhận ra những khác biệt giữa từng gia đình.

Lào

Tên gọi khác: Phu Lào

Người Lào ở Việt Nam sinh sống tại nhiều vùng, trong đó có Điện Biên, Lai Châu, Sơn La và một số nơi ở Bắc Trung Bộ. Nhà sàn với hiên đặt khung cửi, váy có dải hoa văn và bữa ăn từ gạo nếp gợi mở những hướng khám phá. Di sản ca múa có sắc thái địa phương, đồng thời ghi dấu giao lưu lâu dài với các cộng đồng láng giềng.

Lự

Tên gọi khác: Lừ, Thay Lừ

Ở vùng Bản Hon và một số bản thuộc Lai Châu, di sản Lự gắn với ruộng nước, nghề dệt và nhà sàn có hiên làm vải. Nữ phục nền chàm cùng các dải hoa văn tạo một hướng quan sát gần gũi, trong khi Khắp Lử mở lối tìm hiểu ca hát giao duyên. Mỗi bản có câu chuyện riêng về cách gìn giữ nghề và sinh hoạt cộng đồng.

Mảng

Vùng Nặm Ban, Lai Châu, giữ vị trí nổi bật trong những ghi chép về người Mảng. Tấm vải trắng thêu đỏ của nữ phục, cơi đựng xôi đan tre mây và lời dân ca xoỏng mở ra những lớp văn hóa cụ thể. Bên cạnh truyền thống nương rẫy là các thay đổi về ruộng, nhà ở và cách tổ chức dịp vui, cần được nhìn theo từng bản và thời điểm.

Mông

Tên gọi khác: Hmông

Văn hóa Mông hiện diện trong nghề dệt lanh, kỹ thuật tạo hoa văn bằng sáp ong, tiếng khèn và những phiên chợ vùng cao. Từ Sa Pa đến Đồng Văn hay Mường Lống, cách mặc, nguồn lương thực và nếp sinh hoạt có những khác biệt đáng tìm hiểu. Một chuyến thăm có chiều sâu bắt đầu bằng việc lắng nghe người làm nghề và nhận biết bối cảnh của từng bản.

Mường

Tên gọi khác: Mol, Mon, Moan, Mual

Trong không gian văn hóa Mường ở Hòa Bình, Thanh Hóa và Phú Thọ, nhà sàn, nghề dệt cạp váy và tiếng cồng chiêng mở ra những câu chuyện gắn với ruộng nước, làng xóm và gia đình. Bữa ăn có nhiều món đồ, còn dân ca gồm nhiều lối hát với tên gọi địa phương. Mỗi vùng Mường có cách thực hành riêng, cần được tìm hiểu qua người đang gìn giữ di sản.

Phù Lá

Phù Lá gồm những nhóm địa phương có khác biệt về y phục, cách ở và sinh hoạt; Xá Phó là tên được dùng cho một bộ phận trong tư liệu. Tại những vùng cư trú như Lào Cai, nghề dệt bông, đồ đan mây trúc và hát giao duyên là các hướng tìm hiểu đáng chú ý. Khi ghé bản, hỏi đúng tên nhóm sẽ giúp chuyến thăm cụ thể và tôn trọng hơn.

Si La

Tên gọi khác: Cù Dề Sừ

Trong những vùng cư trú tại Lai Châu, Điện Biên, văn hóa Si La được giới thiệu qua áo đính đồng xu, túi lưới sợi gai và các hình thức hát giao duyên, hát sử ca. Nhà nền đất và sinh hoạt gắn với lúa, ngô bổ sung cho câu chuyện trang phục. Một chuyến thăm có hẹn, được người dân hướng dẫn, giúp tìm hiểu di sản theo từng gia đình và hoàn cảnh sử dụng.

Tày

Ở nhiều thung lũng Đông Bắc, di sản Tày hiện diện trong nhà sàn, nghề nhuộm chàm, ruộng nước và những cuộc hát lượn. Tiếng đàn tính gắn với Then mở thêm một lối tìm hiểu đời sống tinh thần. Từ Cao Bằng, Lạng Sơn đến vùng Lào Cai, cách mặc và sinh hoạt có nhiều biến thể; mỗi chuyến thăm nên bắt đầu bằng câu chuyện của chính người trong bản.

Thái

Di sản Thái gắn với các thung lũng trồng lúa, nhà sàn, nghệ thuật dệt và những vòng xòe. Từ Tây Bắc tới miền tây Thanh Hóa, Nghệ An, cộng đồng có nhiều nhóm địa phương cùng cách mặc, dựng nhà và tổ chức lễ khác nhau. Tìm hiểu một bản cụ thể giúp khách thấy mối liên hệ giữa đường nước, bữa cơm, câu hát và sinh hoạt hôm nay.

Xinh Mun

Người Xinh Mun có lịch sử cư trú lâu đời ở Tây Bắc, với tiếng nói thuộc ngữ hệ Nam Á và giao lưu sâu với người Thái. Nhà sàn có đầu mái khum, cách vấn khăn của phụ nữ và hát đối trong dịp vui là những chi tiết gợi mở. Các câu chuyện từ Sơn La còn cho thấy đời sống hôm nay qua trồng trọt, học tập và sự hỗ trợ giữa những người trong bản.