Váy sáp ong và những bộ mặc khác nhau
Tư liệu cũ ghi nhận nữ phục Bố Y có váy xòe tạo hoa văn bằng sáp ong trước khi nhuộm chàm, áo ngắn năm thân, yếm che trước ngực và khăn chàm thêu chỉ màu. Trang sức bạc đi cùng một số bộ mặc. Những mô tả khác cho thấy áo viền vải màu và sự thay đổi theo trang phục láng giềng, trong khi nhóm Tu Dí có cách mặc riêng. Vì thế, hình minh họa váy truyền thống cần được hiểu trong bối cảnh tư liệu, không phải bộ mặc hằng ngày của tất cả phụ nữ Bố Y.
Nhà đất và khoảng gác tích trữ
Nhà Bố Y được hồ sơ chính phủ mô tả là nhà đất, tường trình, thường có ba gian dưới mái lợp gianh, gỗ hoặc ngói. Phía trên quá giang có sàn gác để lương thực, từng được dùng thêm làm chỗ ngủ. Tư liệu ở Quản Bạ cũng nhấn mạnh việc chọn nơi gần nguồn nước thuận cho sinh hoạt và canh tác. Những yếu tố này giải thích sự gắn bó giữa nếp nhà, kho dự trữ và ruộng vườn. Khách nên hỏi gia chủ về tuổi nhà, vật liệu đã thay và phần gác có thể tham quan.
Hát đối đáp trong sinh hoạt Tu Dí
Hồ sơ chính phủ ghi nhận ở nhóm Tu Dí những cuộc hát đối đáp tại nhà hoặc trong phiên chợ xuân, lời hát bằng tiếng Hán và có kèn lá phụ họa. Chi tiết này cần giữ đúng phạm vi nhóm, vì Bố Y ở vùng Hà Giang và Tu Dí ở Lào Cai có khác biệt ngôn ngữ. Người nghe có thể tìm hiểu cách hai bên nối lời, chọn chủ đề và hoàn cảnh của cuộc hát. Khi giới thiệu âm nhạc, lời hát là điểm xuất phát phù hợp hơn việc gán một nhạc cụ chung cho cả cộng đồng.
Từ mèn mén đến cơm gạo trong bữa thường ngày
Tư liệu chính phủ mô tả mèn mén từ ngô xay là lương thực của người Bố Y, còn hồ sơ công bố năm 2022 nhấn mạnh cơm gạo trong bữa ăn hiện nay. Khác biệt ấy cho thấy cần chú ý thời điểm và nơi ghi chép. Dịp cơm mới, nguồn cũ còn kể tới bánh chưng, bánh chay và xôi nhuộm màu. Các món này được nhiều cộng đồng vùng cao chia sẻ. Khi dùng bữa tại gia đình, nên hỏi loại lương thực đang dùng, mùa thu hoạch và dịp làm bánh thay vì mặc định món ngô luôn là món chính.
Vườn rau, ruộng nương và vật dụng đan
Canh tác của người Bố Y kết hợp ruộng nước, nương và vườn rau theo điều kiện cư trú. Tư liệu Mường Khương còn ghi nhận ớt, đậu tương và chè trong cơ cấu cây trồng. Đan lát tạo rổ, rá, gùi, giần và sàng để sử dụng trong sản xuất lẫn sinh hoạt; làm mộc cũng là một nghề được duy trì trong mô tả gần hơn. Những vật dụng ấy giúp kể chuyện lao động mà không cần biến mọi nhà thành điểm trình diễn. Hãy hỏi người làm về công dụng và nguồn vật liệu của món đồ cụ thể.
Bé Bụi