UNESCO ghi danh thực hành Then trong phạm vi nào?

Năm 2019, UNESCO ghi danh Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tên gọi đầy đủ rất quan trọng: đây là thực hành của các cộng đồng được nêu, không phải danh hiệu dành riêng cho người Tày hay cho mọi bài hát có đàn tính.

Trong nghi lễ, lời hát và tiếng đàn gắn với thực hành tín ngưỡng, người thực hành cùng cộng đồng tham dự. Chỉ xem một đoạn hát chưa đủ để hiểu toàn bộ Then. Khi nghe giới thiệu, nên hỏi đây là sinh hoạt tín ngưỡng, trích đoạn được giới thiệu hay bài hát trong chương trình văn nghệ. Phân biệt này giúp hiểu chức năng tiếng hát, thay vì lấy một tiết mục làm khuôn cho mọi nghi lễ.

Đàn tính được làm và sử dụng ra sao?

Hồ sơ người Tày của Bộ Dân tộc và Tôn giáo mô tả bầu đàn làm bằng vỏ quả bầu khô, cần đàn bằng gỗ và dây bằng tơ; đàn có thể có hai hoặc ba dây. Chú thích hiện vật liên hệ cây đàn với nghi lễ, việc đệm hát Then và biểu diễn sân khấu. Đây là mô tả tư liệu, không phải tiêu chuẩn vật liệu cho mọi cây đàn chế tác hiện nay.

Thông tin hai hoặc ba dây cũng nhắc người nghe đừng dùng một cây đàn làm mẫu duy nhất. Khi được giới thiệu nhạc cụ, có thể hỏi số dây, vật liệu và cách người chơi dùng đàn trong tiết mục đang nghe. Không nên tự suy ra chỉ từ hình dáng rằng đàn dành riêng cho nghi lễ hay sân khấu.

Then có phải toàn bộ âm nhạc của người Tày?

Kho tàng dân ca Tày còn có lượn, phong slư và nhiều hình thức khác. Hồ sơ cộng đồng giới thiệu lượn trong những dịp như hội lồng tồng, đám cưới, mừng nhà mới hoặc đón khách. Vì vậy, khi nghe một bài hát bằng tiếng Tày, không nên gọi ngay là Then. Tên thể loại, hoàn cảnh hát và cách giới thiệu của người biểu diễn cung cấp thông tin chính xác hơn việc chỉ dựa vào trang phục hay tên địa phương.

Tại Cao Bằng, tư liệu được Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam đăng lại từ Báo Cao Bằng mô tả Then, đàn tính trong câu lạc bộ, hoạt động truyền dạy và biểu diễn cộng đồng Tày, Nùng. Những môi trường này giúp âm nhạc tiếp tục được học và sử dụng. Để hiểu một buổi giao lưu, việc tìm đúng tên bài và nghe giải thích nội dung hữu ích hơn chỉ chú ý hình thức trình diễn.

Trao truyền thay đổi thế nào khi gắn với du lịch?

Then được trao truyền bằng thực hành và truyền dạy trong cộng đồng. Một ví dụ là lớp tập huấn năm 2024 cho đội văn nghệ thôn Pác Cáp, Phù Lưu, trong địa bàn Hàm Yên mà bài báo khi ấy nêu. Bài báo ghi nhận nghệ nhân trực tiếp dạy sử dụng đàn tính, làn điệu Then và cách xây dựng chương trình phục vụ khách. Những nội dung này cho thấy việc học không chỉ là thuộc một bài hát.

Ví dụ Pác Cáp nói về đào tạo đội văn nghệ, không chứng minh rằng lớp học trao toàn bộ tri thức hoặc vai trò chủ trì nghi lễ cho học viên. Với chương trình giới thiệu âm nhạc, nên tìm hiểu ai dạy, bài nào được chọn và nội dung có được giải thích bằng tiếng Việt hay không. Những câu hỏi này giúp thấy công việc học và truyền dạy phía sau buổi diễn.

Nghe Then và tham dự sinh hoạt văn hóa thế nào cho phù hợp?

Trước chuyến đi, hãy hỏi bên đón khách có chương trình âm nhạc nào và thuộc hình thức gì. Lớp học hoặc câu lạc bộ được báo chí ghi nhận không đồng nghĩa với lịch biểu diễn cố định. Nếu được mời đến sinh hoạt tín ngưỡng, cần theo hướng dẫn của gia chủ và người thực hành, giữ vị trí quan sát được đồng ý và không yêu cầu ngắt nghi lễ để chụp ảnh.

Hãy xin phép riêng việc ghi âm, quay hình và đăng lại, bởi đồng ý cho nghe không tự động là đồng ý phổ biến bản ghi. Nếu mua đàn hoặc học thử, nên hỏi đó là nhạc cụ để sử dụng, đồ lưu niệm hay hoạt động nhập môn. Với ảnh và ghi chép chuyến đi, ghi đúng tên cộng đồng, địa điểm và hình thức sinh hoạt giúp tránh biến một buổi giao lưu thành mô tả chung cho mọi nghi lễ Then.