Áo cài lệch và cách phối theo vùng
Nữ phục Giáy ở Lào Cai, Lai Châu được mô tả với quần đen, áo ngắn nhiều màu cài sang bên nách và khăn vuông nhuộm chàm. Các dải vải khác màu ở cổ, hò áo hay cổ tay tạo điểm nhấn bằng kỹ thuật đáp vải. Ở Hà Giang, tư liệu lại ghi nhận váy xòe đi cùng áo dài hơn. Vì vậy, chiếc áo sáng màu thường thấy trong hoạt động giao lưu chỉ là một biến thể. Quan sát đường cài, dáng tay và cách vấn khăn giúp tìm hiểu bộ mặc mà không suy đoán danh tính người mặc.
Nhà sàn, nhà trệt và nhà trình tường
Nhà ở Giáy thay đổi khá rõ theo địa phương. Tư liệu ghi nhận nhà sàn ở vùng Hà Giang, nhà trệt ở Lào Cai và nhà trình tường tại Trịnh Tường, Bát Xát. Nhà truyền thống thường có ba gian, gian giữa dành cho thờ cúng và tiếp khách; một số nhà có gác tích trữ nông sản phía trên bếp. Những dạng ấy cùng thuộc đời sống Giáy, không thể dùng một hình nhà để đại diện mọi nơi. Khi vào thăm, nên nhờ gia chủ chỉ chỗ ngồi và xin phép trước khi xem gác hoặc gian giữa.
Lời hát đối đáp và bộ nhạc lễ
Trong tư liệu Giáy, hát vươn hay phướn được phân biệt theo hoàn cảnh như hát trong cuộc gặp bên mâm, hát đêm và hát tiễn dặn. Những cuộc hát đối bằng tiếng Giáy còn được ghi nhận trong đám cưới ở Lào Cai. Trống, chiêng và pí lè là bộ nhạc cụ xuất hiện trong các dịp lễ, nhưng không phải lúc nào cũng đi cùng mọi kiểu hát. Khi nghe một buổi giới thiệu, khách nên hỏi tên hình thức, nội dung lời ca và bối cảnh sử dụng để thấy rõ vai trò của người hát trong cuộc gặp.
Cơm tẻ qua hai công đoạn
Một cách nấu cơm được các nguồn cùng ghi nhận ở người Giáy là luộc gạo đến chín dở, vớt ra rồi tiếp tục đồ trong chõ. Phần nước luộc gạo được giữ làm đồ uống trong mô tả truyền thống. Ngoài cơm tẻ, tư liệu còn nhắc tới bánh chưng gù, bánh khảo, bánh trôi và bánh ngô, tùy nơi và dịp. Cách làm bánh có nhiều điểm chia sẻ với cộng đồng láng giềng. Khi được mời dùng bữa, hỏi về chiếc chõ và loại gạo có thể mở ra câu chuyện cụ thể hơn một danh sách đặc sản.
Ruộng nước và những nghề phục vụ gia đình
Ruộng nước là một nền tảng sinh kế Giáy, bên cạnh nương trồng ngô, rau và các loại củ. Đan rổ, rá, sọt, làm đồ gỗ và may mặc cung cấp vật dụng cho gia đình; tư liệu còn ghi nhận nghề làm ngói máng ở Hà Giang. Với những nơi có nghề ngói, công đoạn tạo ống bằng bàn xoay rồi cắt lát trước khi nung cho thấy tri thức vật liệu cụ thể. Một chuyến thăm nên hỏi nghề nào đang được duy trì tại bản, thay vì chờ mọi gia đình đều làm cùng một công việc.
Bé Bụi