Không chỉ một sắc áo Hà Nhì
Nữ phục Hà Nhì Đen được mô tả với áo, khăn màu chàm và chi tiết đồng xu, khuy bạc; áo cài về phía nách phải. Trong khi đó, nữ phục Hà Nhì Hoa có các lớp áo, tay áo trang trí và khăn nhiều màu. Nghề dệt trên khung nhỏ, nhuộm chàm nhiều lượt được ghi nhận trong hồ sơ cộng đồng. Sự khác nhau giữa các nhóm quan trọng hơn một bảng màu chung. Khi xem trang phục ở Bát Xát hoặc Mường Tè, khách nên hỏi tên nhóm và cách dùng của chính người giới thiệu.
Tường đất và khoảng hiên tránh rét
Nhà đất với tường trình dày là một hình thức cư trú nổi bật trong tư liệu Hà Nhì. Theo từng nơi, khoảng hiên có thể nằm phía trước hoặc được đưa vào bên trong để hạn chế gió rét. Ở vùng Bát Xát, không gian trong nhà còn kết hợp phần nền đất dành cho bếp với phần sàn phục vụ sinh hoạt. Cách tổ chức này đáng được tìm hiểu cùng khí hậu, vật liệu và thói quen gia đình. Khách không nên suy từ một ngôi nhà truyền thống sang toàn bộ nhà ở hiện nay.
Dân ca trong kho tàng truyền miệng
Hồ sơ Hà Nhì ghi nhận dân ca, dân vũ cùng truyện cổ, trường ca, ca dao và thành ngữ. Các nhạc cụ được kể đến có trống, chiêng, sáo, đàn môi và đàn tính, nhưng không nên mặc định chúng đều xuất hiện trong một buổi diễn tại mọi bản. Một cuộc giao lưu có người giới thiệu lời hát sẽ giúp khách nhận ra mối liên hệ giữa tiếng nói và trí nhớ cộng đồng. Với nội dung thuộc nghi lễ, cần hỏi riêng về phạm vi có thể nghe, quay hoặc chia sẻ ra ngoài.
Bánh dày trong lễ Khô Già Già
Cơm nếp và cơm tẻ đều được ghi nhận trong bữa ăn Hà Nhì. Riêng tư liệu về lễ Khô Già Già của Hà Nhì Đen vùng Bát Xát mô tả việc nhiều gia đình cùng chuẩn bị bánh dày, xôi và các lễ vật trước bữa cơm chung. Làm bánh ở đây vừa phục vụ nghi lễ vừa là công việc tập thể. Đặt món ăn vào đúng dịp giúp hiểu rõ hơn giá trị chia sẻ của nó. Không nên coi thực đơn ngày hội ấy là bữa ăn thường ngày của mọi nhóm Hà Nhì.
Ruộng, nguồn nước và ngày hội
Canh tác ruộng bậc thang gắn với việc dẫn nước và gìn giữ rừng đầu nguồn gần nơi ở, nơi sản xuất. Tại vùng Bát Xát, trước lễ Khô Già Già, cộng đồng dọn bến nước, chuẩn bị nơi sinh hoạt và phân công công việc. Phần lễ, bữa cơm chung cùng phần hội nối các gia đình trong bản. Tư liệu cho biết thời điểm tổ chức phụ thuộc lịch thời vụ và điều kiện từng nơi. Vì vậy, kế hoạch thăm nên dựa vào thông tin của bản, thay vì áp một lịch lễ cố định cho toàn cộng đồng.
Bé Bụi