Sắc chàm và những biến thể địa phương
Nhiều bộ y phục Tày dùng vải bông nhuộm chàm, tạo vẻ liền mạch bằng màu nền hơn là những mảng thêu lớn. Nữ phục có áo ngắn mặc trong, áo dài bên ngoài, kết hợp quần hoặc váy và khăn đội đầu. Áo dài năm thân thường cài lệch sang nách phải. Tuy vậy, nhóm Phén có áo nâu, còn nữ phục Pa Dí nổi bật với mũ hình mái nhà và chi tiết vải màu. Những khác biệt ấy nhắc khách xem trang phục trong bối cảnh địa phương, thay vì coi một mẫu là khuôn chung.
Nhà sàn bên những thung lũng trồng lúa
Nhà sàn là một dạng nhà truyền thống phổ biến của người Tày, với khung gỗ, vách ván hoặc phên nứa. Mái có thể lợp ngói, lá cọ hay cỏ gianh, tùy vật liệu và điều kiện từng vùng. Số gian, hàng cột và cách chia không gian cũng thay đổi giữa các ngôi nhà. Ngoài nhà sàn, tư liệu còn ghi nhận kiểu nửa sàn nửa đất thích ứng với địa hình dốc. Khi tham quan một nếp nhà, hãy nhờ gia chủ giới thiệu lối lên, khu tiếp khách và phần dành riêng cho gia đình.
Then, đàn tính và lời lượn
Đàn tính có bầu cộng hưởng làm từ vỏ bầu khô, cần gỗ, thường mang hai hoặc ba dây trong tư liệu về người Tày. Nhạc cụ đệm cho Then, một thực hành có cả lời hát và nghi lễ, đồng thời xuất hiện trong biểu diễn văn nghệ. UNESCO ghi danh thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái năm 2019, cho thấy đây là di sản được nhiều cộng đồng cùng gìn giữ. Bên cạnh Then, hát lượn có nhiều làn điệu địa phương, gắn với giao duyên, hội làng, đám cưới và dịp mừng nhà mới.
Từ hạt gạo đến mâm bánh ngày lễ
Gạo tẻ được dùng trong bữa ăn thường ngày, còn gạo nếp góp mặt trong xôi, cốm và nhiều loại bánh của người Tày. Tư liệu ghi nhận bánh chưng, bánh gai, bánh khảo, bánh gio cùng những cách làm khác nhau theo vùng và dịp lễ. Cốm có thể được giã từ thóc nếp non đã qua hơ hoặc rang. Mâm bánh vì thế gợi chuyện mùa vụ, dụng cụ đồ hấp và công việc gia đình hơn là một danh sách món ăn cố định. Khi được mời ăn, hãy hỏi tên bánh, nguyên liệu và dịp thường làm.
Mạch nước, nghề vải và hội xuống đồng
Canh tác lúa nước là một nền tảng quan trọng trong đời sống Tày. Mương dẫn, phai và cọn nước được ghi nhận trong vốn kỹ thuật đưa nước tới ruộng; nghề dệt, đan lát và làm ngói bổ sung cho sinh hoạt gia đình. Hội lồng tồng gắn với không gian nông nghiệp và là dịp diễn ra những cuộc hát lượn ở nhiều nơi. Tuy nhiên, lịch hội và cách thực hành cần hỏi tại bản đến thăm. Một cuộc trò chuyện về đường nước hoặc tấm vải đang dệt giúp kết nối di sản với công việc cụ thể.
Bé Bụi