Đường thêu gắn với nhóm địa phương
Ở nhóm Dao Đỏ tại Tuyên Quang, áo dài đen hoặc chàm được làm nổi bằng chỉ đỏ, nẹp ngực, quả bông len và chi tiết bạc. Hoa văn trên ống quần, khăn, dây lưng có bố cục riêng; thường phục, đồ đi hội và trang phục cô dâu khác mức trang trí. Nhiều phụ nữ thêu theo trí nhớ, đưa hình mẫu lên từ mặt trái vải. Những đặc điểm này không áp dụng nguyên vẹn cho Dao Tiền hay Dao Quần trắng. Hỏi tên nhóm và dịp mặc là cách thưởng thức đường kim chính xác hơn.
Nhiều kiểu nhà trong cùng một cộng đồng
Nhà của người Dao có thể là nhà trệt, nhà sàn hoặc nhà nửa sàn nửa đất, tùy nhóm và nơi cư trú. Vì vậy, mái nhà nhìn thấy trên một hành trình chỉ phản ánh một hoàn cảnh địa phương. Nghề trồng bông, dệt vải và làm giấy bản ở một số nhóm cũng gắn với sinh hoạt gia đình. Khi được chủ nhà giới thiệu, khách có thể tìm hiểu nơi cất vật dụng, làm nghề và tiếp khách; không nên tự bước vào khu vực thờ cúng hay coi toàn bộ ngôi nhà là không gian trưng bày.
Páo Dung được trao truyền ở Bản Ca
Tại Bản Ca, xã Nghĩa Tá, Thái Nguyên, người Dao Tiền duy trì câu lạc bộ hát Páo Dung, còn gọi là Pá Dung. Lời hát có mặt trong lễ Tết, cưới hỏi, cấp sắc và những dịp gặp gỡ, chuyển tải tình cảm gia đình, đôi lứa cùng mong ước bình yên. Nghệ nhân sưu tầm bài cổ, phiên âm từ chữ Nôm Dao để lớp trẻ dễ học hơn. Câu chuyện địa phương này cho thấy hát dân gian có thể được tiếp nối bằng sinh hoạt thường xuyên, bên cạnh những chương trình giới thiệu cho khách.
Bữa cơm và cách dành thực phẩm
Cơm là thức ăn chính trong nhiều mô tả về người Dao, nhưng một số nơi dùng ngô hoặc cháo nhiều hơn. Thịt luộc, thịt sấy, thực phẩm ướp chua và canh măng chua là những cách chế biến được ghi nhận. Chúng gợi mối liên hệ giữa bữa ăn và việc giữ thực phẩm cho những ngày bận việc đồng áng. Không cần tìm một món chỉ riêng người Dao mới có để hiểu văn hóa ẩm thực. Một bữa cơm do gia đình giới thiệu, với nguyên liệu và cách nấu tại chỗ, đã có nhiều điều đáng hỏi.
Sách, nghề và nếp sinh hoạt
Chữ Hán và Nôm Dao được dùng trong sách truyện, sách hát và sách nghi lễ. Nghề làm giấy bản được ghi nhận ở Dao Đỏ, Dao Tiền; nghề bạc tạo vòng, nhẫn và những vật trang sức. Cùng với quan hệ dòng họ, các gia đình còn gắn bó qua xóm giềng và công việc sản xuất. Lễ cấp sắc là một dấu mốc truyền thống, nhưng cách tổ chức cần tìm hiểu theo nhóm, địa phương. Chuyến thăm nên để người thực hành tự giải thích ý nghĩa, thay vì rút mọi sinh hoạt Dao về một nghi lễ.
Bé Bụi