Chiều dài gắn với những người cùng sống

Trong mô tả xã hội truyền thống của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, một nhà dài có thể là nơi ở chung của bố mẹ cùng gia đình những người con gái, cháu gái. Quan hệ theo dòng mẹ và tập quán cư trú phía nhà vợ giúp giải thích vì sao nhiều cặp hôn nhân hiện diện dưới một mái nhà. Chiều dài vì thế có ý nghĩa về tổ chức gia đình, chứ không đơn thuần là lựa chọn hình dáng.

Kích thước còn gắn với điều kiện và vị thế gia chủ, nên không thể nhìn nhà lớn rồi suy ra chính xác số thế hệ. Khi trò chuyện, câu hỏi ai từng ở đây, phần nào được nối thêm sẽ hữu ích hơn việc áp một quy tắc chung cho mọi nhà.

Nhìn từ sàn cao đến dáng mái và vách

Tư liệu của Bộ Dân tộc và Tôn giáo mô tả nhà sàn dài với hai đầu mái nhô ra, vách dọc mở rộng về phía trên, tạo dáng gợi liên tưởng đến thuyền. Nên nhìn đồng thời sàn, hàng cột, mái và sân sàn đầu hồi để hiểu tổng thể, thay vì chỉ chú ý trang trí.

Ngôi nhà trưng bày tại Bảo tàng Dân tộc học là trường hợp có hồ sơ rõ: dựng trên cơ sở nhà của bà H’Đách Êban, người Ê Đê Kpạ ở buôn Ky, làm năm 1967. Nhà trưng bày dài 42,50 m, rộng 6 m, sàn cao 1,10 m. Đây là số đo một công trình cụ thể, không phải kích thước tiêu chuẩn của nhà Ê Đê.

Gah và ôk: hai phần với mức độ riêng tư khác nhau

Theo mô tả truyền thống, nội thất chia thành phần đầu gọi là gah và phần sau gọi là ôk. Gah vừa tiếp khách vừa phục vụ sinh hoạt chung của đại gia đình; ôk dành cho các cặp vợ chồng trong những buồng ngăn bằng phên nứa. Sự nối tiếp ấy giúp hiểu nhà dài như một nơi vừa chia sẻ vừa giữ khoảng riêng, thay vì một căn phòng rộng hoàn toàn mở.

Sơ đồ nhà tại bảo tàng còn chỉ rõ bếp khách, phản cho khách, cửa nội bộ gia đình, buồng riêng và các bếp bên trong. Đó là gợi ý quan sát công năng. Với nhà đang có người ở, hãy để chủ nhà chỉ chỗ ngồi và giới thiệu phần nào có thể xem; ranh giới sinh hoạt hôm nay cần được hỏi trực tiếp.

Đồ vật kể về tiếp khách và quan hệ trong buôn

Ghế kpan, chiêng, trống và ché xuất hiện trong các mô tả nhà dài. Đặt chúng cạnh chỗ ngồi và bếp khách sẽ thấy kiến trúc còn tổ chức việc gặp gỡ, sinh hoạt chung. Tư liệu cũng ghi nhận kể khan, hình thức ngâm kể sử thi; đó không phải lời hứa mọi nhà đều tổ chức biểu diễn cho khách.

Việc dựng nhà cũng liên quan đến những người ngoài hộ gia đình. Tư liệu mô tả sự giúp nhau về gỗ, tre, vật liệu lợp và ngày công trong buôn. Nhìn từ đó, nhà dài lưu dấu cả mạng lưới hợp tác để tạo dựng nơi ở. Khi được mời nghe giới thiệu, có thể hỏi ai làm cột, ai đan vách, đồ dùng nào được giữ lại qua những lần sửa nhà.

Nhà dài có biến đổi, cộng đồng có nhiều nhóm

Ê Đê gồm nhiều nhóm địa phương như Kpạ, Bih, Adham và Mthur. Mẫu nhà Kpạ ở buôn Ky vì vậy cần được gọi đúng bối cảnh, thay vì trở thành khuôn duy nhất. Ngay tư liệu về buôn Păn Lăm đã giới thiệu một nhà dài thay phên bằng ván xẻ, thay mái tranh dốc bằng mái tôn thấp hơn, đồng thời có thêm cầu thang ván khung bên cạnh cầu thang độc mộc.

Bài chuyên về nhà tại bảo tàng cho biết quá trình thay đổi nhà dài và lối sống đại gia đình diễn ra mạnh hơn từ thập niên 1980. Tư liệu ấy không đủ để kết luận nhà dài đã biến mất ở mọi buôn. Vật liệu mới cũng không đồng nghĩa gia đình mất các quan hệ hay ký ức gắn với nhà.

Thăm nhà trưng bày và nhà đang ở theo hai cách

Ở Hà Nội, ngôi nhà từ buôn Ky được chính người Ê Đê dựng lại tại Bảo tàng Dân tộc học năm 2000. Công trình này cho phép đối chiếu kích thước, sơ đồ và hiện vật trong một bối cảnh trưng bày có giải thích. Đọc nhãn về gia chủ và niên đại trước khi xem chi tiết sẽ giúp phân biệt ngôi nhà được giới thiệu với một cảnh sống đang diễn ra trong buôn.

Nếu thăm nhà có người ở tại vùng Buôn Ma Thuột, hãy liên hệ trước, xin phép vào nhà và hỏi việc chụp người, bếp hay không gian gia đình. Không tự gõ chiêng, di chuyển ché hoặc thử đồ dùng. Trò chuyện về những lần sửa mái và thay đổi người ở sẽ giúp hiểu ngôi nhà qua đời sống của gia chủ.