Vải lanh và những cách mặc khác nhau
Trang phục Mông không chỉ có một kiểu váy áo. Ở Sa Pa, VOV ghi nhận nam phục gồm quần, áo dài tay, áo khoác ngoài và mũ, với màu đen, chàm làm nền. Phụ nữ nơi đây cũng có cách mặc quần riêng. Trong mô tả về nhóm Mông Hoa, váy chàm được thêu hoặc tạo hoa văn bằng sáp ong, áo có những mảng vải ghép. Khi xem một sản phẩm dệt, hãy hỏi người làm về nhóm địa phương, chất liệu và dịp sử dụng, thay vì gọi mọi bộ đồ là lễ phục Mông.
Nhà nền đất và khoảng sân vùng cao
Một dạng nhà truyền thống được ghi nhận là nhà trệt ba gian, hai chái, có hai hoặc ba cửa; gian giữa dành vị trí thờ cúng. Gác nhà dùng cất lương thực, đôi nơi có kho riêng bên cạnh. Vật liệu thay đổi từ ván, nứa đến tường trình đất và mái ngói. Tại vùng núi đá, tường đá xếp phân định khuôn viên từng gia đình. Nhìn ngôi nhà trong quan hệ với sân, kho và chuồng trại giúp hiểu cách tổ chức đời sống, đồng thời tránh coi nhà trình tường là kiểu nhà duy nhất.
Tiếng khèn trong nhiều không gian
Khèn gắn với cả âm nhạc và chuyển động: người diễn có thể vừa thổi vừa múa trong những cuộc vui ngày Tết. Bên cạnh đó, khèn và trống còn hiện diện trong nghi lễ, với ý nghĩa khác một tiết mục giao lưu. Kèn lá, đàn môi cũng được ghi nhận trong việc trao đổi tâm tình của thanh niên. Sự đa dạng ấy khiến một buổi nghe nhạc đáng nhớ hơn khi có lời giới thiệu về hoàn cảnh diễn tấu. Khách nên tìm hiểu bài nào được chia sẻ công khai trước khi xin ghi âm.
Từ mèn mén đến bánh dày Mường Lống
Mèn mén là bột ngô đồ chín, được ghi nhận bên cạnh cơm, rau và canh trong bữa ăn truyền thống. Đây không phải thực đơn cố định của mọi gia đình Mông. Ở Mường Lống, Nghệ An, bánh dày được làm từ nếp nương: xôi nóng được giã trong cối gỗ rồi nặn thành bánh. Món bánh xuất hiện trong lễ, Tết và cả đời thường tại địa phương này. Khi dùng bữa, hỏi về nguyên liệu và mùa vụ sẽ mở ra câu chuyện cụ thể hơn việc tìm một món được cho là đại diện tuyệt đối.
Chợ phiên và công việc giữ nghề
Chợ phiên vừa phục vụ trao đổi nông sản, vật dụng, vừa là nơi gặp gỡ bạn bè và người thân. Trong đời sống sản xuất, trồng lanh, dệt vải, đan lát, nghề mộc và làm trang sức bạc được ghi nhận bên cạnh trồng trọt, chăn nuôi. Các bản còn có quy ước chung về bảo vệ rừng, sản xuất và giúp đỡ nhau. Với người đi thăm, những câu chuyện quanh sợi lanh, chiếc gùi hoặc một sản phẩm ở chợ giúp thấy văn hóa gắn với lao động, chứ không chỉ với những ngày hội.
Bé Bụi