Bản sắc Việt

Bố Y

Tên gọi khác: Pu Y

Hồ sơ về Bố Y ở Việt Nam phân biệt nhóm Bố Y tại vùng Hà Giang với nhóm Tu Dí tại Lào Cai, có khác biệt ngôn ngữ và trang phục. Di sản gồm nhà trình tường, nghề vải, đồ đan và những cuộc hát đối đáp được ghi nhận ở Tu Dí. Tìm hiểu từng địa phương giúp tránh ghép mọi chi tiết thành một bộ phong tục chung.

Cơ Lao

Tên gọi khác: Cờ Lao

Các hồ sơ dùng tên Cờ Lao cho cộng đồng Cơ Lao, với những nhóm địa phương thường gọi là Xanh, Trắng và Đỏ. Di sản ở vùng cao Hà Giang thể hiện qua nương hốc đá, ruộng trên núi đất, nhà trình tường và nghề mộc, đan lát. Sự khác biệt giữa Đồng Văn với Hoàng Su Phì giúp khách hiểu vì sao không có một mẫu sinh hoạt chung cho mọi nơi.

Dao

Tên gọi khác: Kìm Miền, Kìm Mùn

Người Dao có nhiều nhóm địa phương như Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Quần trắng và Dao Thanh Y, với cách mặc và sinh hoạt không đồng nhất. Nghề thêu, vải chàm, sách Nôm Dao và tiếng hát Páo Dung mở ra những hướng khám phá gần gũi. Tìm hiểu một bản cụ thể giúp du khách nhận ra di sản được gìn giữ qua lao động, học nghề và sinh hoạt cộng đồng.

Giáy

Cộng đồng Giáy có di sản ruộng nước và những biến thể rõ về nhà ở, trang phục giữa vùng Lào Cai, Lai Châu và Hà Giang. Áo cài lệch, khăn vuông, cách đồ cơm tẻ và lời hát đối đáp là các chi tiết gợi mở cho khách tìm hiểu. Đi từ một ngôi nhà hay mâm cơm cụ thể sẽ thấy nét riêng địa phương cùng sự giao lưu với láng giềng.

Hoa

Di sản người Hoa ở Việt Nam có nhiều truyền thống địa phương, trong đó các nhóm Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam có tiếng nói và sinh hoạt khác nhau. Ở Chợ Lớn, hội quán, nơi thờ tự và hàng quán giúp du khách tìm hiểu đời sống đô thị. Tư liệu cũng ghi nhận người Hoa làm nông, nghề thủ công và nghề biển; văn hóa cộng đồng rộng hơn một hình ảnh phố buôn bán.

La Chí

Tên gọi khác: Cù Tê

Văn hóa La Chí gắn với ruộng bậc thang, nhà kết hợp phần sàn với phần đất và những nghề làm đồ dùng gia đình. Tại vùng Hoàng Su Phì, Xín Mần trong tư liệu, canh tác lúa, dệt vải chàm và đan tre tạo nên nhiều câu chuyện để tìm hiểu. Tiếng hát đối đáp cùng đàn tính ba dây bổ sung một hướng khám phá âm nhạc, cần đặt trong dịp và địa phương cụ thể.

Lô Lô

Trang phục ghép vải, trống đồng và những kiểu nhà ở vùng Hà Giang, Cao Bằng tạo nhiều hướng khám phá văn hóa Lô Lô. Các nhóm Lô Lô Hoa, Lô Lô Đen có cách mặc khác nhau, còn sinh hoạt mỗi bản gắn với địa hình và lịch mùa vụ. Du lịch cộng đồng ở Lô Lô Chải là một ví dụ về việc gia đình mở cửa đón khách trong không gian văn hóa đang sống.

Mông

Tên gọi khác: Hmông

Văn hóa Mông hiện diện trong nghề dệt lanh, kỹ thuật tạo hoa văn bằng sáp ong, tiếng khèn và những phiên chợ vùng cao. Từ Sa Pa đến Đồng Văn hay Mường Lống, cách mặc, nguồn lương thực và nếp sinh hoạt có những khác biệt đáng tìm hiểu. Một chuyến thăm có chiều sâu bắt đầu bằng việc lắng nghe người làm nghề và nhận biết bối cảnh của từng bản.

Ngái

Tên gọi khác: Sán Ngải, Sán Ngái

Ngái là một cộng đồng được nhận diện riêng trong danh mục các dân tộc Việt Nam, có tiếng nói thuộc nhóm Hán. Tại Tam Thái, Thái Nguyên, tư liệu VOV kể về nhà đất truyền thống, những đổi thay trong cưới hỏi và việc gìn giữ hát giao duyên. Canh tác lúa nước, nghề thủ công và lịch lễ gia đình bổ sung những góc nhìn cụ thể, cần đặt trong từng nơi cư trú.

Nùng

Tên gọi khác: Nồng

Di sản Nùng ở vùng Đông Bắc có nhiều nhóm địa phương như Nùng An, Nùng Phàn Slình và Nùng Dín. Chợ phiên, nghề thủ công, vải chàm cùng hát sli tạo nên những hướng khám phá gần với đời sống. Tại Cao Bằng, Then và đàn tính được ghi nhận trong không gian văn hóa chung của người Tày, Nùng. Nhà ở và bữa ăn cần được giới thiệu theo từng vùng, tránh đồng nhất mọi nhóm.

Pà Thẻn

Tên gọi khác: Pà Hưng

Người Pà Thẻn được biết đến qua thổ cẩm nền đỏ và đời sống văn hóa tại những vùng cư trú ở Hà Giang, Tuyên Quang trong các tư liệu địa phương. Đằng sau trang phục là việc giữ giống, trồng trọt, dệt vải và những mối quan hệ đổi công. Tìm hiểu nghề ở Thượng Minh, Lâm Bình là một cách tiếp cận di sản gần gũi, bên cạnh các sinh hoạt lễ hội.

Phù Lá

Phù Lá gồm những nhóm địa phương có khác biệt về y phục, cách ở và sinh hoạt; Xá Phó là tên được dùng cho một bộ phận trong tư liệu. Tại những vùng cư trú như Lào Cai, nghề dệt bông, đồ đan mây trúc và hát giao duyên là các hướng tìm hiểu đáng chú ý. Khi ghé bản, hỏi đúng tên nhóm sẽ giúp chuyến thăm cụ thể và tôn trọng hơn.

Pu Péo

Tên gọi khác: Kabeo

Di sản Pu Péo ở vùng cao Hà Giang gắn với nương ngô, ruộng bậc thang, nhà đất và nữ phục ghép vải màu. Lời hát trong đám cưới, bánh chưng dịp năm mới cùng các sinh hoạt gắn mùa vụ mở nhiều hướng tìm hiểu. Câu chuyện của từng gia đình giúp nhìn rõ cách gìn giữ truyền thống trong môi trường có nhiều cộng đồng cùng sinh sống.

Sán Chay

Cộng đồng Sán Chay gồm hai nhóm địa phương Cao Lan và Sán Chỉ, có tiếng nói thuộc hai nhóm ngôn ngữ khác nhau. Nhà sàn, trang phục chàm và những cuộc hát giao duyên là các hướng tìm hiểu trong tư liệu. Ở Thái Nguyên, múa Tắc Xình gắn với đời sống nông nghiệp mở thêm một cửa vào di sản; cần hỏi rõ nhóm và nơi thực hành khi tham quan.

Sán Dìu

Tên gọi khác: San Déo Nhín

Văn hóa Sán Dìu ở vùng trung du Bắc Bộ có thể được tìm hiểu qua soọng cô, bộ váy áo chàm và sinh hoạt trong những làng nhà nền đất. Chiếc váy hai mảnh chung cạp là một chi tiết đáng chú ý của nữ phục truyền thống. Tại Tuyên Quang, bánh tro gói lá chít cho thấy một thực hành ẩm thực có địa chỉ cụ thể, bên cạnh bữa cơm thường ngày.

Tày

Ở nhiều thung lũng Đông Bắc, di sản Tày hiện diện trong nhà sàn, nghề nhuộm chàm, ruộng nước và những cuộc hát lượn. Tiếng đàn tính gắn với Then mở thêm một lối tìm hiểu đời sống tinh thần. Từ Cao Bằng, Lạng Sơn đến vùng Lào Cai, cách mặc và sinh hoạt có nhiều biến thể; mỗi chuyến thăm nên bắt đầu bằng câu chuyện của chính người trong bản.