Hai mảnh váy và những lớp áo
Nữ phục Sán Dìu được tư liệu mô tả với khăn đen, áo dài và váy gồm hai mảnh rời cùng gắn vào một cạp. Khi mặc áo kép, lớp trong màu trắng, lớp ngoài màu chàm và dài hơn một chút; yếm đỏ cùng thắt lưng trắng, hồng hoặc xanh lơ tạo thêm lớp màu. Vòng, hoa tai và xà tích bạc là những đồ trang sức được ghi nhận. Cách phối cụ thể cần đặt trong thời điểm và dịp mặc của địa phương. Khi xem bộ đồ được giới thiệu, hãy hỏi cách quấn hai mảnh váy và công dụng của từng lớp, không chỉ chú ý màu sắc.
Nhà nền đất và sự giúp đỡ trong làng
Tư liệu ghi nhận làng Sán Dìu ở trung du Bắc Bộ có hàng rào, tường ngăn giữa các khuôn viên và có nơi được tre bao bọc. Nhà nền đất có thể dùng tường đất hoặc vách ván, thay vì mặc định là nhà sàn như nhiều cộng đồng miền núi khác. Việc làm nhà cũng gắn với tương trợ: người trong họ, trong làng cùng đến giúp gia đình đang xây dựng. Những mô tả này cung cấp bối cảnh truyền thống, không xác định vật liệu của mọi căn nhà hiện nay. Khi được đón tiếp, hãy để gia chủ giới thiệu không gian sinh hoạt và nơi thờ tự.
Soọng cô và cuộc đối đáp
Soọng cô là lối hát giao duyên nam nữ của người Sán Dìu được nguồn dân tộc học ghi nhận. Những cuộc hát trước đây thường diễn ra về đêm và có thể kéo dài qua nhiều đêm, cho thấy tiếng hát gắn với thời gian gặp gỡ, trò chuyện giữa người tham gia. Đây là truyền thống thanh nhạc, nên không cần thêm một nhạc cụ được cho là riêng có nếu người giới thiệu không xác nhận. Trong buổi nghe hát, khách có thể nhờ giải thích nội dung câu đối đáp và cách chuyển lượt. Bản dịch lời ca giúp hiểu điều người hát muốn gửi gắm hơn việc chỉ nghe giai điệu.
Bánh tro gói lá chít ở Tuyên Quang
Bữa ăn Sán Dìu được tư liệu mô tả lấy cơm tẻ làm chính, có dùng khoai, sắn và cháo loãng. Tại Tuyên Quang, bánh tro là một ví dụ ẩm thực được ghi chép riêng: bánh làm từ gạo nếp, gói lá chít, khi chín có màu hổ phách và có thể chấm mật mía. Bài viết nhắc bánh từng được làm nhiều vào dịp lễ tết hoặc việc trọng, rồi trở thành món quà và thức ăn thường ngày. Bánh tro cũng có ở các cộng đồng khác; điều đáng tìm hiểu là cách làm và vai trò của món bánh tại địa phương, không phải một tuyên bố độc quyền.
Canh tác trung du và đồ dùng vận chuyển
Canh tác của người Sán Dìu trong tư liệu gồm ruộng nước, ruộng khô và các cây lúa, ngô, khoai, sắn. Một đồ dùng đáng chú ý là xe quệt tre, gỗ do trâu kéo, không có bánh, từng dùng chở nông sản và vật liệu trên nhiều địa hình. Cùng với tri thức làm đất, đây là dấu tích sinh kế có thể tìm hiểu qua hiện vật và lời kể. Ngày lễ theo âm lịch, sinh hoạt gia đình và sự giúp đỡ khi làm nhà tạo nên những mối gắn kết khác. Cách sử dụng công cụ hay thực hành lễ hiện nay cần được hỏi ở từng nơi.
Bé Bụi