Vải chàm và đường cắt áo
Hồ sơ khái quát mô tả y phục Nùng truyền thống thường bằng vải tự dệt nhuộm chàm, ít thêu trang trí. Áo nam cổ đứng, mở trước ngực với hàng cúc vải; áo nữ năm thân thường dài quá hông, cài bên nách phải. Những chi tiết này là điểm bắt đầu để quan sát kỹ thuật may, không phải khuôn mẫu tuyệt đối cho mọi nhóm. Tên Nùng An, Nùng Dín hay Nùng Phàn Slình nhắc đến những cộng đồng địa phương khác nhau. Khi xem một bộ trang phục, hãy hỏi nó được làm ở đâu, dùng vào dịp nào và có thay đổi gì so với đồ mặc thường ngày.
Nhà sàn và những dạng tường đất
Người Nùng ở Đông Bắc được tư liệu ghi nhận sống đan xen với người Tày; nhà sàn là một dạng phổ biến trong mô tả truyền thống. Một số nơi có nhà nền đất với tường trình hoặc gạch mộc. Vì vậy, không thể nhìn kiểu nhà để kết luận cộng đồng của một gia đình. Bếp cũng là chi tiết đáng tìm hiểu: tư liệu mô tả phần nấu ăn, sưởi ấm bên cạnh bếp lò đất đặt chảo lớn phục vụ chăn nuôi. Đó là cách tổ chức được ghi chép trong một bối cảnh, cần hỏi gia chủ để biết căn nhà hiện nay sử dụng ra sao.
Sli và Then là những không gian khác nhau
Sli được hồ sơ Nùng mô tả là hát giao duyên tập thể, có thể do đôi nam và đôi nữ đối đáp, hát hai bè trong dịp hội hoặc chợ phiên. Tại Cao Bằng, tư liệu khác ghi nhận Then gắn với đàn tính trong sinh hoạt văn hóa của người Tày, Nùng. Cần giữ rõ hai bối cảnh ấy, không mặc định đàn tính đệm cho mọi cuộc sli. Du khách có thể hỏi người biểu diễn đây là giao lưu sân khấu, cuộc hát dân gian hay phần nghi lễ. Cách giải thích tại chỗ giúp hiểu vai trò của lời hát và tiếng đàn mà không trộn lẫn các truyền thống.
Ngô, gạo và bánh dịp tết
Hồ sơ dân tộc học ghi nhận ngô là lương thực quan trọng ở nhiều vùng Nùng, có cách xay bột rồi nấu thành cháo đặc. Các cách rán, xào, nấu cũng được nhắc trong chế biến thức ăn. Dịp tết có nhiều loại bánh từ gạo xay bằng cối đá, nhưng nguồn không gọi tất cả bằng một tên món chung. Điều đáng tìm hiểu là sự khác nhau giữa bữa thường ngày và thức ăn theo dịp. Nếu dự bữa cơm được mời, hãy hỏi trước những nguyên liệu gia đình sử dụng hoặc kiêng dùng, thay vì áp một thực đơn cho toàn cộng đồng.
Chợ phiên và nghề thủ công
Chợ phiên trong vùng Nùng là nơi trao đổi sản phẩm và gặp gỡ; tư liệu đặc biệt nhắc thanh niên Nùng Phàn Slình hát giao duyên khi đi chợ. Dệt, đan lát, mộc, làm giấy, làm ngói và rèn đều có trong danh mục nghề được ghi nhận. Phúc Sen ở Cao Bằng là một ví dụ địa phương về nghề rèn còn được duy trì. Mỗi nghề có quy trình và nhịp làm việc riêng, không phải hoạt động để khách tùy ý tham gia. Khi ghé nơi làm nghề, hãy quan sát theo hướng dẫn và hỏi về công dụng đồ dùng, người truyền nghề cùng việc học nghề hiện nay.
Bé Bụi