Áo năm thân và đường khuy vải
Y phục Ngái trong tư liệu khái quát thường không có thêu trang trí. Nam giới mặc quần lá tọa, áo có hai hoặc ba túi; áo nữ năm thân dài quá mông, cài khuy vải bên nách phải. Cách tết tóc cuốn quanh đầu cũng được ghi nhận, vì vậy không cần mặc định thêm một chiếc mũ hay khăn cho mọi bộ đồ. Đây là mô tả kiểu cắt may truyền thống, không phải đồng phục nhận diện người Ngái hiện nay. Khi xem hiện vật, câu hỏi về khuy, túi và độ dài thân áo sẽ cụ thể hơn việc chỉ tìm màu sắc tượng trưng.
Tường đất và câu chuyện đổi thay
VOV mô tả nhà Ngái truyền thống có dạng ba gian hai chái, tường đất hoặc gạch đất trộn rơm, mái thay đổi theo vật liệu và điều kiện từng nhà. Không gian tiếp khách, thờ tổ tiên và buồng ngủ được phân bố trong nhà; có trường hợp các khối nhà quây quanh sân. Bài ghi chép tại Tam Thái năm 2020 nhấn mạnh nhiều gia đình đã chuyển sang nhà xây, còn một căn bếp giữ kỹ thuật tường cũ. Vì vậy, nhà trình tường là di sản để tìm hiểu, không thể coi là kiểu ở duy nhất của người Ngái ngày nay.
Sường cô trong giao lưu địa phương
Bài VOV về người Ngái ở Thái Nguyên ghi nhận hình thức hát giao duyên gọi là Sường cô hoặc Xướng ca tại Tam Thái và Lục Nam. Đây là thông tin có địa chỉ cụ thể, bổ sung cho mô tả rộng hơn về dân ca, dân vũ và văn học truyền miệng của cộng đồng. Truyện cổ, truyền thuyết, thành ngữ, tục ngữ cũng là phần đáng nghe trong cuộc gặp văn hóa. Tên gọi gần với truyền thống hát của cộng đồng khác không có nghĩa mọi lối hát đều giống nhau. Hãy hỏi người hát về tiếng nói, lời ca và dịp giao lưu của chính địa phương.
Bữa ăn và những gia vị quen thuộc
Tư liệu về người Ngái nhắc đến cháo, rau cùng các gia vị như tỏi, ớt và gừng trong bữa ăn. Nền sản xuất ở vùng nội địa có lúa nước, ngô, khoai, sắn, còn một bộ phận cư dân ven biển gắn với nghề cá. Những dữ kiện ấy giúp đặt bữa ăn trong môi trường sinh sống, nhưng chưa đủ để gán một món đặc sản duy nhất cho cả cộng đồng. Khi được mời ăn, khách có thể hỏi cháo được dùng vào bữa nào và món rau được nêm ra sao. Câu trả lời của gia chủ sẽ làm rõ biến thể thực tế của từng nhà.
Gia đình và phong tục đang vận động
Nguyên đán, Hàn thực, Đoan ngọ và lễ cơm mới được tư liệu ghi nhận trong lịch văn hóa Ngái. Ở Tam Thái, bài VOV năm 2020 cho thấy cưới hỏi đã thay đổi: đôi trẻ chủ động tìm hiểu, nhiều thủ tục được giản lược, trong khi lễ trình tổ tiên và việc lại mặt vẫn được gìn giữ. Đây là lời nhắc rằng phong tục có người thực hành và luôn vận động, không chỉ là danh sách nghi thức cũ. Khi trao đổi cùng cư dân, nên hỏi gia đình đang giữ phần nào và ý nghĩa của nó, thay vì yêu cầu tái hiện đầy đủ một đám cưới được ghi chép trước đây.
Bé Bụi