Váy chàm và cách phối màu địa phương
Tư liệu khái quát Sán Chay ghi nhận nữ phục có váy chàm, áo dài trang trí ở hò áo và lưng, cùng thắt lưng; dịp lễ có thể phối nhiều dải lưng màu khác nhau. Với nhóm Cao Lan tại Chi Thiết, Sơn Dương, bài viết địa phương mô tả áo đến gối phối đỏ, nâu, hồng với chàm, đen; nẹp chéo và khuy ở bên phải. Đó là ví dụ có địa chỉ, không được chuyển thành trang phục chung cho cả Sán Chỉ. Khi xem y phục, nên hỏi người may về cách ghép vải và dịp sử dụng của chính bộ đồ ấy.
Nhà sàn trong cảnh quan nông nghiệp
Nhà sàn là dạng nhà truyền thống được hồ sơ Sán Chay ghi nhận ở vùng Đông Bắc, có điểm gần với nhà Tày cùng địa phương. Chú thích tư liệu mô tả nhà quay lưng lên đồi, phía trước nhìn ra ruộng, quanh nhà có vườn cây lâu năm. Cách đặt nhà giúp khách hình dung mối liên hệ giữa nơi ở và sinh kế nông nghiệp. Tuy vậy, một mô tả cảnh quan không quyết định hình thức mọi nhà của Cao Lan hay Sán Chỉ. Khi tham quan, hãy hỏi căn nhà đang dùng làm nơi ở, lưu giữ hiện vật hay giới thiệu văn hóa.
Cuộc hát và nhịp múa Tắc Xình
Hồ sơ Sán Chay nêu sình ca là lối hát giao duyên, với cuộc hát trong bản về đêm hoặc khi đi đường, đi chợ; hát ru và ca đám cưới cũng được ghi nhận. Riêng bài về Thái Nguyên giới thiệu Tắc Xình trong không gian lễ cầu mùa, với động tác gợi công việc như lập làng, tra mố và mừng mùa vụ. Nhịp múa có tiếng trống cùng âm thanh từ ống nứa. Các tên hát và diễn xướng cần được người địa phương xác nhận theo nhóm thực hành; không nên ghép mọi tiết mục thành một chương trình cố định của toàn cộng đồng.
Bữa cơm gắn với ruộng và nguồn cá
Cơm tẻ là thức ăn chính được hồ sơ dân tộc học ghi nhận ở người Sán Chay. Ruộng nước, nương và hoạt động đánh cá cùng góp phần vào nguồn thực phẩm; tư liệu nhắc chiếc vợt ôm và giỏ có hom trong việc kiếm cá. Những chi tiết này cho phép tìm hiểu bữa ăn qua sinh kế, thay vì gán thêm một món đặc sản chưa có căn cứ. Khi được mời ăn tại nhà, hãy hỏi món cá, loại gạo và rau đang có thuộc mùa nào. Bữa thường ngày và bữa phục vụ lễ hội cần được phân biệt, đồng thời tôn trọng lựa chọn của từng gia đình.
Hai nhóm ngôn ngữ, nhiều truyền thống
Cao Lan và Sán Chỉ là hai nhóm địa phương trong cộng đồng Sán Chay theo danh mục chính thức. Tiếng Cao Lan thuộc nhóm Tày–Thái của ngữ hệ Thái–Ka Đai, còn tiếng Sán Chỉ thuộc nhóm Hán của ngữ hệ Hán–Tạng. Đây là khác biệt quan trọng khi nghe lời hát hay hỏi tên đồ dùng. Tư liệu còn ghi nhận việc dùng chữ Hán để chép bài hát và trong sinh hoạt tín ngưỡng. Với một chuyến thăm, nên bắt đầu từ cách người địa phương tự giới thiệu, rồi tìm hiểu mùa ruộng, sinh hoạt gia đình và điều họ muốn chia sẻ cùng khách.
Bé Bụi