Bản sắc Việt

Ba Na

Tên gọi khác: Bahnar, Bana

Văn hóa Ba Na nối những làng ở Bắc Tây Nguyên với miền núi phía tây duyên hải Nam Trung Bộ. Nhà sàn gia đình, nhà rông sinh hoạt chung, nghề dệt và kho tàng lời ca mở ra nhiều cách tìm hiểu đời sống làng. Từ vùng Kon Tum, Gia Lai đến Xí Thoại ở Phú Yên, kiểu trang phục và thực hành nghề có sắc thái địa phương đáng khám phá.

Brâu

Tên gọi khác: Brao

Làng Đắk Mế ở bắc Tây Nguyên là địa điểm được nhiều tư liệu nhắc tới khi giới thiệu người Brâu. Nhà cộng đồng, nghề đan gùi, bữa cơm nếp và tiếng chiêng gắn với những câu chuyện về mùa lúa và quan hệ làng xóm. Riêng chiêng Tha mang ý nghĩa nghi lễ đặc biệt. Tìm hiểu di sản cần phân biệt thực hành thiêng với hoạt động giao lưu dành cho khách.

Chu Ru

Tên gọi khác: Chơ Ru, Kru

Văn hóa Chu Ru ở Lâm Đồng gắn với ruộng lúa, hệ thống mương nước và đời sống gia đình theo dòng mẹ. Nghề gốm, đan lát, nhạc chiêng trống và các hình thức múa tạo thêm chiều sâu cho chuyến tìm hiểu. Vải mặc được trao đổi với nhiều cộng đồng lân cận, cho thấy di sản địa phương hình thành trong giao lưu, không phải một thế giới tách biệt.

Cơ Ho

Tên gọi khác: K’Ho

Cộng đồng Cơ Ho có nhiều nhóm địa phương như Xrê, Chil, Lát và Cơ Dòn, cư trú nổi bật ở miền nam Tây Nguyên. Nhà ở, tấm ùi, nghề đan gùi và âm nhạc mở ra những câu chuyện văn hóa gần gũi. Sự khác nhau giữa truyền thống ruộng nước của nhóm Xrê và sinh kế rẫy ở các nhóm khác nhắc người ghé thăm tìm hiểu từng làng, thay vì coi toàn cộng đồng có một nếp sống đồng nhất.

Ê Đê

Tên gọi khác: Ra Đê, Rhađê

Nhà dài, ghế kpan, nghệ thuật kể khan và âm nhạc cồng chiêng là những điểm mở đầu để khám phá văn hóa Ê Đê. Cộng đồng có nhiều nhóm như Kpạ, Bih, Adham, với truyền thống gia đình theo dòng mẹ và những thực hành địa phương khác nhau. Từ buôn làng Đắk Lắk đến vùng tiếp giáp duyên hải, di sản được tiếp nối trong đời sống đang đổi thay.

Gia Rai

Tên gọi khác: Giơ Ray, Chơ Ray

Văn hóa Gia Rai gắn với các plơi trên cao nguyên, nghề dệt, đan gùi và đời sống gia đình theo dòng mẹ. Nhà sàn, cồng chiêng, hát giao duyên và nghệ thuật chạm gỗ mở ra nhiều cách tìm hiểu di sản. Các nhóm Chor, Hđrung, Aráp hay Mthur có khác biệt đáng chú ý; một kiểu nhà hoặc bộ áo váy chỉ giới thiệu được một phần của cộng đồng.

Gié Triêng

Tên gọi khác: Giẻ Triêng

Gié Triêng là tên chung của các nhóm như Gié, Triêng, Ve và Bnoong, có truyền thống cư trú quanh vùng Ngọc Linh. Di sản trải từ nhà sàn dài nhiều bếp, nghề đan dệt đến những dàn cồng chiêng khác nhau theo nơi ở. Khi khám phá văn hóa, việc phân biệt từng nhóm và làng rất quan trọng; chẳng hạn món cá chua ở Lao Đu là một câu chuyện ẩm thực có địa chỉ cụ thể.

Hrê

Tên gọi khác: H’rê

Đời sống Hrê gắn nổi bật với ruộng lúa nước ở miền núi phía tây Quảng Ngãi và vùng An Lão. Những làng nhà sàn ngang triền đất, áo chàm viền chỉ và bộ chiêng ba chiếc tạo các điểm mở đầu cho hành trình tìm hiểu. Bên cạnh đó là dân ca, truyện kể, nghề dệt và đan lát. Mỗi địa phương có cách tiếp nối di sản trong sinh hoạt hôm nay, không chỉ trong ngày hội.

Mạ

Tên gọi khác: Châu Mạ

Di sản Mạ gắn với miền nam Tây Nguyên và lưu vực Đồng Nai, nơi nhà sàn dài, nghề trồng bông dệt vải và tiếng chiêng lưu giữ nhiều câu chuyện gia đình. Các tên nhóm như Mạ Ngăn, Mạ Xốp, Mạ Tô, Mạ Krung cho thấy sự đa dạng bên trong cộng đồng. Hành trình tìm hiểu có thể bắt đầu từ một tấm váy, chiếc gùi hay cách chia không gian nhà ở qua những lời kể tại chỗ.

Mnông

Tên gọi khác: M’nông

Mnông là cộng đồng có nhiều nhóm địa phương ở Tây Nguyên và vùng tiếp giáp Đông Nam Bộ. Từ mái nhà trệt của một số nhóm đến nhà sàn cao của người Rlâm vùng hồ Lắk, di sản cư trú rất đa dạng. Dệt thổ cẩm, đồ gốm, truyện kể và âm nhạc đưa khách đến gần những kỹ năng được trao truyền trong bon. Cần đặt mỗi câu chuyện trong địa phương cụ thể, thay vì dùng một hình ảnh cho toàn cộng đồng.

Ra Glai

Tên gọi khác: Raglai

Người Ra Glai có đời sống văn hóa gắn với vùng núi, thung lũng phía nam miền Trung và những mối liên hệ lâu đời với cư dân lân cận. Gùi tre, nghề rèn, truyện kể, cồng chiêng và đàn đá là các điểm tìm hiểu có tư liệu. Gia đình theo dòng mẹ, nhịp mùa rẫy cùng sự chuyển đổi từ nhà sàn sang nhà trệt tạo nên nhiều lớp câu chuyện địa phương.

Rơ Măm

Làng Le, vùng Mô Rai ở bắc Tây Nguyên, là nơi được tư liệu dân tộc học giới thiệu về cộng đồng Rơ Măm. Di sản gắn với vải mộc không nhuộm, nghề đan gùi, lúa nếp, nhà sàn dài và quan hệ cộng đồng quanh nhà rông. Các hình thức cư trú, trang phục và sinh kế đã đổi thay; hoạt động truyền dạy giúp nhiều tri thức tiếp tục được chia sẻ giữa các thế hệ.

Xơ Đăng

Tên gọi khác: Xơ Đeng

Cộng đồng Xơ Đăng có nhiều nhóm địa phương như Xơ Teng, Tơ Đrá, Mnâm và Ca Dong, gắn với vùng Ngọc Linh và các miền núi lân cận. Nghề đan, dệt, rèn cùng âm nhạc tre nứa làm phong phú hành trình tìm hiểu văn hóa. Nhà ở, sinh kế và nhạc cụ có khác biệt giữa các nhóm; một chuyến thăm cụ thể nên bắt đầu bằng tên làng và lời giới thiệu của chủ nhà.