Váy quấn và đường dệt trên nền chàm
Trong nữ phục truyền thống Gia Rai, váy là tấm vải chàm quấn quanh người, hai mép gặp nhau phía trước chứ không nhất thiết khâu thành ống. Đường trang trí chạy quanh gấu, còn cạp có thể buông tua chỉ trắng hoặc chỉ màu. Áo ngắn ôm thân, tay dài cũng có những dải hoa văn. Nam phục dùng khố và áo chui đầu, với đồ mặc ngày lễ được trang trí kỹ hơn. Nghề dệt tạo cả vải mặc lẫn đồ dùng; cách phối đường viền cần được xem theo nhóm địa phương và từng hiện vật.
Nhà sàn và sự khác nhau giữa các nhóm
Nhà ở Gia Rai truyền thống là nhà sàn bằng vật liệu gỗ, tre, với mái tranh và không gian dành cho sinh hoạt gia đình. Tư liệu phân biệt một dạng nhà dài với dạng nhỏ hơn của nhóm Hđrung; số bếp và cách chia gian cũng khác nhau. Nhà rông là nơi sinh hoạt chung ở nhiều nhóm, nhưng không phải nhóm nào cũng có, chẳng hạn Chor và Mthur. Khi xem một ngôi nhà, nên phân biệt nhà ở, nhà cộng đồng và công trình tưởng niệm để hiểu đúng chức năng của từng không gian.
Cồng chiêng trong không gian của plơi
Di sản âm nhạc Gia Rai có cồng chiêng, đàn tơ rưng, krông put và tưng nưng, bên cạnh hát ru, đồng dao, hát giao duyên và hát kể. Múa xoang xuất hiện trong những dịp cộng đồng cùng sinh hoạt. Tiếng chiêng gắn với hoàn cảnh của buổi lễ, người diễn tấu và tập quán từng làng; không thể dùng một nhịp mẫu để đại diện tất cả. Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh là di sản chung của nhiều cộng đồng, vì vậy các nhạc cụ này cũng không chỉ thuộc riêng người Gia Rai.
Bữa cơm từ lúa, rau và vị muối ớt
Gạo tẻ giữ vị trí chính trong bữa ăn Gia Rai được ghi chép trong tư liệu dân tộc học, còn ngô là nguồn lương thực bổ sung. Rau, canh rau và muối ớt tạo nên phần quen thuộc của mâm cơm; cá, thịt có mặt tùy điều kiện gia đình và dịp ăn. Cách dọn có thể là cùng quây quanh nồi cơm hoặc chia phần riêng. Trong cuộc gặp đông người, thức ăn còn được bày trên bát, đĩa hay lá chuối. Một bữa cơm có người địa phương giới thiệu giúp thấy rõ sự khác nhau giữa ăn thường ngày và tiếp đãi.
Dòng mẹ, nghề thủ công và đời sống hôm nay
Trong truyền thống Gia Rai, quan hệ họ hàng được tính theo dòng mẹ; sau cưới, người chồng thường về sống bên gia đình vợ và con mang họ mẹ. Plơi vừa là nơi cư trú vừa là môi trường trao truyền tập quán, truyện kể và nghề thủ công. Dệt vải, đan gùi, làm mộc và rèn cùng hiện diện bên hoạt động trồng trọt. Ngày nay, sinh kế còn có cà phê, hồ tiêu, cao su và các gia đình theo những tôn giáo khác nhau. Vì thế, nghi lễ hay cách tổ chức gia đình truyền thống không mô tả trọn vẹn mọi hộ.
Bé Bụi