Váy tấm và một sắc phục Ê Đê Bih
Nữ phục Ê Đê truyền thống có váy tấm quấn dài và áo ngắn chui đầu; nam giới dùng khố, áo ngắn, khi lạnh có thể khoác tấm choàng. Đồ dệt còn gồm chăn, địu và những vật dụng gia đình. Trong hình ảnh đội chiêng nữ Jhô của người Ê Đê Bih do VOV giới thiệu, áo đen đi cùng váy đỏ và các dải sáng hẹp. Đây là một cách phối đồ trong bối cảnh diễn tấu cụ thể, không phải bảng màu bắt buộc cho toàn bộ người Ê Đê. Kiểu mặc cần được nhận diện cùng địa phương và dịp sử dụng.
Từ gian gah đến không gian gia đình
Nhà dài Ê Đê là nhà sàn có dáng gợi hình thuyền, hai đầu mái nhô ra và vách dọc mở rộng về phía trên. Phần gah phía trước dành cho tiếp khách, sinh hoạt chung; phần ôk phía sau chia chỗ ở cho các cặp vợ chồng trong đại gia đình theo dòng mẹ. Ghế kpan, chiêng, ché và trống có thể được đặt trong không gian chung. Nhà trưng bày tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam do người Ê Đê buôn Ky dựng lại cho thấy một trường hợp cụ thể; nhà ở hiện nay có nhiều dạng khác.
Kể khan, cồng chiêng và đội chiêng nữ
Khan là hình thức ngâm kể sử thi, trong đó giọng kể và động tác giúp người nghe theo dõi câu chuyện. Bên cạnh đó còn có hát đối đáp, hát đố và những bài kể về gia phả. Âm nhạc cồng chiêng hiện diện trong di sản Ê Đê, cùng các nhạc cụ bằng tre, nứa và vỏ bầu. Hình ảnh đội chiêng nữ Jhô của nhóm Bih nhắc rằng người diễn tấu và cách tổ chức dàn nhạc có khác biệt địa phương. Khi nghe giới thiệu, nên tìm hiểu bài nào dùng trong lễ, bài nào được chia sẻ trong giao lưu văn hóa.
Cơm tẻ thường ngày, nếp trong dịp lễ
Tư liệu về người Ê Đê ghi bữa ăn thường ngày dựa vào cơm tẻ, nấu trong nồi đất hoặc nồi đồng. Muối ớt, măng, rau củ, cá và thịt tạo nên các phần ăn tùy nguồn thực phẩm. Nếp được dành cho những dịp cúng lễ trong ghi chép truyền thống, cho thấy cùng là hạt gạo nhưng cách dùng thay đổi theo hoàn cảnh. Vò sành cũng gắn với văn hóa tiếp đãi qua rượu cần. Khi tìm hiểu ẩm thực, có thể chú ý chất liệu nồi, cách dọn cơm và câu chuyện của gia đình thay vì chỉ tìm một món mang nhãn dân tộc.
Buôn làng và sự tiếp nối theo dòng mẹ
Trong gia đình Ê Đê truyền thống, con mang họ mẹ, người chồng cư trú bên vợ, còn con gái út có vai trò thừa kế. Ngôi nhà dài từng gắn với nhiều thế hệ phụ nữ và gia đình của họ. Tập quán giúp công khi dựng nhà thể hiện quan hệ tương trợ trong buôn. Nghề dệt của phụ nữ, đan gùi và sản xuất nông nghiệp là những mạch sinh hoạt đáng tìm hiểu. Các gia đình nhỏ, nhà mới, cây công nghiệp và đời sống tôn giáo đa dạng khiến cách sinh hoạt hôm nay không đồng nhất với mô tả cổ truyền.
Bé Bụi