Áo chui đầu, váy quấn và khác biệt tôn giáo
Ở các cộng đồng Chăm Bàlamôn và Bàni miền Trung, nữ phục truyền thống có váy với áo ngắn hoặc áo dài chui đầu, cùng khăn đội đầu; kiểu dáng gần nhau nhưng chi tiết không hoàn toàn giống nhau. Nam phục có xà rông, áo và khăn trắng. Trang phục người Chăm Islam Nam Bộ có những cách dùng khăn, mũ và áo riêng: nam có mũ kepih, nữ dùng khăn che tóc. Vải bông trắng được ghi nhận trong y phục cổ truyền, nhưng không nên biến thành màu duy nhất. Mẫu minh họa áo chui đầu miền Trung không đại diện mọi cộng đồng Chăm.
Khuôn viên nhiều nhà ở miền Trung
Tại vùng Chăm ven biển Ninh Thuận, Bình Thuận trong tư liệu, một gia đình có thể sử dụng nhiều ngôi nhà trệt nằm gần nhau, phân chức năng tiếp khách, ở, nấu ăn và sinh hoạt theo tập quán. Cách tổ chức ấy gắn với quan hệ gia đình theo dòng mẹ. Trong khi đó, tư liệu ghi người Chăm Nam Bộ có nhà sàn, vách gỗ, mái ngói hoặc lá; hiện nay cũng phổ biến nhà xây. Đền tháp và thánh đường là không gian tôn giáo, không thể dùng thay cho hình ảnh nhà ở của mọi gia đình.
Trống, kèn và bối cảnh lễ hội miền Trung
Trong di sản âm nhạc Chăm được giới thiệu ở miền Trung, trống paranưng và kèn saranai là những nhạc cụ đáng chú ý, cùng dân ca và múa trong lễ hội. Katê của cộng đồng Chăm Bàlamôn tạo nên một bối cảnh để tìm hiểu âm thanh gắn với đền tháp và sinh hoạt cộng đồng. Tuy nhiên, tiết mục giao lưu, phần hành lễ và đời sống âm nhạc của các nhóm tôn giáo khác cần được phân biệt. Hình ảnh chiếc trống trong hồ sơ này chỉ gợi một nhạc cụ có tư liệu, không mô tả trọn một dàn nhạc hay mọi nghi thức Chăm.
Bữa cơm cần được hiểu theo từng cộng đồng
Cơm gạo, cá, rau và các loại thịt có mặt trong tư liệu ẩm thực Chăm, nhưng tôn giáo ảnh hưởng rõ đến lựa chọn thực phẩm. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ghi người Chăm Bàlamôn kiêng thịt bò, trong khi cộng đồng Islam và Bàni không dùng thịt lợn. Tư liệu cũng phân biệt cách chia thức ăn thành đĩa hoặc dọn theo mâm. Những chi tiết ấy giúp hiểu rằng không có một thực đơn chung cho tất cả. Khi được mời ăn, hãy hỏi chủ nhà về nguyên liệu và cách dùng, thay vì tự suy đoán từ tên cộng đồng.
Làng nghề và những lịch sinh hoạt khác nhau
Nghề gốm Chăm được UNESCO ghi danh năm 2022 vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp. Người làm gốm, chủ yếu là phụ nữ, di chuyển quanh khối đất để tạo dáng bằng tay, không dùng bàn xoay; đồ gốm không tráng men được nung ngoài trời. Tri thức được truyền qua thực hành trong gia đình. Nghề dệt và thủy lợi cũng là những phần quan trọng của di sản. Đời sống lễ hội thay đổi theo tôn giáo: Katê gắn với cộng đồng Bàlamôn, còn các nhóm khác có lịch sinh hoạt tôn giáo riêng.
Bé Bụi